ENDÜSTRİYEL BÜYÜMESİNDE TEKSTİL SEKTÖRÜNÜN ÖNEMLİ BİR ROL ÜSTLENDİĞİ PAKİSTAN, 245 MİLYONLUK NÜFUSUYLA DÜNYANIN EN KALABALIK DOKUZUNCU ÜLKESİDİR. UZUN YILLAR BOYUNCA ÇEŞİTLİ SİYASİ VE EKONOMİK PROBLEMLERLE KARŞI KARŞIYA KALAN PAKİSTAN, HALEN GSYİH'SİNİN ÖNEMLİ BİR BÖLÜMÜNÜ TARIMSAL FAALİYETLERDEN KARŞILARKEN, SANAYİ YATIRIMLARINI ARTIRMAK İÇİN KAPSAMLI EKONOMİK PROGRAMLAR UYGULAMAYA DA DEVAM EDİYOR.
PAKİSTAN
YÜZ ÖLÇÜMÜ
881.940 km2
NÜFUS
245,1 milyon (2026 yılı tahmini)
ÖNEMLİ ŞEHİRLER
İslamabad (Başkent)
Karaçi
Lahor
Faysalabad
Ravalpindi
Gucranvala
Peşaver
Multan
Haydarabad
Kuetta
ETNİK GRUPLAR
%45 Pencabi
%15 Peştun
%15 Sindhi
%10 Seraiki
%8 Muhacir
%4 Beluci
%3 Diğer milletler
DİL
İngilizce (Resmi Dil), Urduca (Milli Dil), Pencabi, Sindhi, Seraiki, Peştuca, Beluci
DİN
%96,5 Müslüman,
%3,5 Hristiyan, Hinduizm, Sihizm ve Budizm
PARA BİRİMİ
Pakistan Rupisi (PKR)
1 Dolar: 277,75 PKR
(24 Ağustos 2026 itibarıyla)
CIA The World Factbook ve T.C. Dışişleri Bakanlığı Pakistan İslam Cumhuriyeti Künyesi
Dünyanın 42'nci büyük ekonomisi olan Pakistan'ın ekonomik gelişiminde, ülkenin milli gelirinin yaklaşık yüzde 20'sini oluşturan tarım sektörü önemli bir paya sahiptir. Başlıca tarım ürünleri; pamuk, buğday, pirinç, şeker kamışı ve mısırdır. Pakistan'ın sanayileşmesinde tekstil sektörü ağırlıklı bir rol üstlenmektedir. Pek çok tüketim malı açısından kendi kendine yetebilen Pakistan'da pamuk ve yün dokumacılığı, hazır giyim sanayi, deri ve deri mamulleri, çimento, sağlık ürünleri ve şeker, meşrubat gibi işlem görmüş gıda maddeleri temel endüstri malları arasında yer almaktadır. Ayrıca, kimyasal madde üretimi de son dönemde önemli bir gelişim göstermiştir.
Dünya Bankası "İş Yapma Kolaylığı" endeksinde 108'inci sırada yer alan Pakistan'daki çalışabilir iş gücü nüfusun yüzde 28'i kadardır. Nüfusun yüzde 50'si tarımda ve yüzde 18'i imalat sektörlerinde çalışırken, yüzde 17'si de ticaretle uğraşmaktadır. İşsizlik oranı kentlerde yüzde 9'a kadar çıkarken, kırsalda yüzde 6 civarında ölçülmektedir. BM İstatistik Birimi verilerine göre, 2025 yılında toplam 30,7 milyar dolarlık ihracat ve 65 milyar dolarlık ithalat yapan ülkenin en yakın ticaret partnerleri ise Çin, ABD, Birleşik Krallık, BAE ve Endonezya'dır. Türkiye, 2025 yılında Pakistan'a 407 milyon dolarlık ihracat yaparken Pakistan'dan 179 milyon dolarlık ithalat yapmıştı.
SÖMÜRGECİLİKTEN 1947'DE KURTULDU
Pakistan, Hint Alt Kıtası ile ortak bir tarihe sahiptir. Dolayısıyla bölgenin Pakistan devletinin tarih sahnesine çıktığı 1947 yılına kadarki tarihi Hindistan tarihiyle birlikte ele alınır. Dünyanın en eski ve en büyük medeniyetlerinden biri olan Hint medeniyetinin doğup geliştiği bu coğrafya, tarih boyunca onlarca büyük devlete ev sahipliği yapmış, yüzlerce etnik kökenin ve binlerce dilin halen canlı biçimde varlığını sürdürdüğü bir bölgedir.
Bölgenin ilk yerleşimcilerinin Dravidler ve Vedalar olduğu, Hint-Ârî kökenli beyazlarınsa bölgeye MÖ 2 binli yıllarda geldiği tahmin edilmektedir. İlerleyen çağlarda bölgeye Persler, Yunanlılar, Makedonlar, Akhunlar, Türkler ve Afganlar gelmiştir. 10'uncu yüzyıldan itibaren Gazneliler aracılığıyla bölgede İslamiyet yayılmaya başlamış ve ardından Delhi Sultanlığı ve Babür İmparatorluğu dönemlerinde de İslamiyet etkisi güçlenmiştir.
Birleşik Krallık'ın 17'nci yüzyıldan itibaren bölgeye olan ilgisi 19'uncu yüzyıl ortalarında sömürge yönetimine dönüşürken, 1858 yılında Hindistan resmen Birleşik Krallık yönetimine bağlanmıştır. Bu tarihten itibaren bölgenin asli unsuru olan Müslümanlar ve Hindular tarafından yürütülen bağımsızlık mücadeleleri 20'nci yüzyılın ortalarına kadar devam etmiştir. Ülkenin kuzeybatısı ve doğusunda kurulacak bir Müslüman devleti fikri ilk olarak 1930 yılında Muhammed İkbal tarafından ortaya atılmış, Mevlana Muhammed Ali, Muhammed Ali Cinnah gibi isimler de bu süreçte önemli rol oynamıştır. İkinci Dünya Savaşı sonrasında Birleşik Krallık'ın bölgeden çekilmesi üzerine Hindistan'da bulunan Müslümanlar Pakistan adıyla kurdukları yeni devletle 14 Ağustos 1947'de bağımsızlıklarını ilan etmiş; ancak devam eden yıllarda pek çok yönetim sorunlarıyla karşılaşılmıştır. Geleneksel olarak var olan devlet kurumlarının Hindistan'da kalması sebebiyle yeni devlette tüm idari, hukuki, mali ve siyasi yapı yeni baştan kurulurken, Hindistan ve Pakistan arasında gerçekleşen Hindu ve Müslüman mübadelesi sebebiyle 10 milyon civarında insan Pakistan'a gelmiş, bu da farklı etnik ve kültürel yapılara sahip kesimler arasında birçok sorunu beraberinde getirmiştir. Yeni devletin karşı karşıya kaldığı bir diğer önemli sorunsa, dünyada örneği pek görülmeyecek biçimde ülkenin Hindistan'ın doğu ve batısında birbirinden 1.700 kilometre uzak olan iki parçadan oluşmuş olmasıydı. Doğu Pakistan, 1971'deki iç savaşın ardından Bangladeş adıyla bağımsızlığını ilan ederek Pakistan ile bağlarını koparmıştır.
Diğer yandan, 1947'deki bağımsızlığın ardından sonra bölgede bulunan ve sayıları 500'ü bulan irili ufaklı pek çok yönetim biriminin (racalık, sultanlık, nizamlık, prenslik gibi) idari olarak iki ülkeden birini tercih etmeleri konusunda mutabakata varılmış ve bunların tamamına yakını Hindistan'a bağlanmışsa da, ilk etapta bağımsız kalmayı tercih eden Cammu-Keşmir bölgesinin daha sonra Hindistan tarafından işgal edilmesiyle birlikte günümüze kadar devam eden Keşmir sorunu ortaya çıkmış ve bölge ikiye ayrılmıştır. Bugün Keşmir'in büyük bir bölümü Cammu-Keşmir adıyla Hindistan'da, bir kısmı Azad Keşmir adıyla Pakistan tarafında, küçük bir kısmı da Çin'in kontrolü altındadır.
1. SİNGAPUR
67,0 MİLYON DOLAR
%294,7 ARTIŞ ▲
2. BAE
30,5 MİLYON DOLAR
%2,8 ARTIŞ ▲
3. AFGANİSTAN
25,9 MİLYON DOLAR
%44,3 AZALIŞ ▼
4. ABD
20,0 MİLYON DOLAR
%46,7 ARTIŞ ▲
23. TÜRKİYE
2,6 MİLYON DOLAR
%67,6 AZALIŞ ▼
DİĞER
154 MİLYON DOLAR
%13,6 ARTIŞ ▲
Kaynak: BM İstatistik Bölümü verileri.
1. ÇİN
2,9 MİLYAR DOLAR
%53,5 ARTIŞ ▲
2. ABD
270,1 MİLYON DOLAR
%20,4 ARTIŞ ▲
3. ALMANYA
252,4 MİLYON DOLAR
%64,5 ARTIŞ ▲
4. JAPONYA
201,9 MİLYON DOLAR
%55,4 ARTIŞ ▲
7. TÜRKİYE
73,9 MİLYON DOLAR
%38,1 ARTIŞ ▲
DİĞER
1 MİLYAR DOLAR
%30,0 ARTIŞ ▲
Kaynak: BM İstatistik Bölümü verileri.
EN BÜYÜK SORUN İSTİKRAR
Pakistan, 245 milyonluk nüfusu, yüksek genç nüfus oranı, tarıma elverişli toprakları, uluslararası ticaret güzergahı açısından stratejik konumu ve daha pek çok olumlu özelliği bünyesinde barındırmasına karşın, henüz bu potansiyelini karşılayacak bir ekonomik yapıya sahip değildir. Uzun yıllardır devam eden iç karışıklıklar ve siyasi istikrarsızlık, başta Keşmir meselesi olmak üzere Hindistan ile yaşanan sorunlar, komşu Afganistan'da devam eden işgal ve savaşların olumsuz etkileri, ABD tarafından gerçekleştirilen askeri operasyonlar ve doğal afetler sebebiyle Pakistan, diğer alanlarda olduğu gibi ekonomi alanında da beklenen sıçramayı gerçekleştirememiştir. Buna karşın ülke son 10 yılda ortalama yüzde 3,7'lik bir büyüme trendi yakalayarak 1980'li ve 1990'lı yıllardaki büyüme trendini sürdürmüştür. Ülkede işsizlik oranı resmi rakamlara göre yüzde 6 olsa da gerçekte bu oranın daha yüksek olduğu düşünülmektedir. Ülkenin en önemli sorunlarından biri olan yoksulluk ise ülke nüfusunun yaklaşık üçte birini kuşatmış durumdadır.
GSYİH*:
407,8 MİLYAR DOLAR
GSYİH BÜYÜME ORANI*:
YÜZDE 3,6
KBGSYİH*:
BİN 700 DOLAR
İŞSİZLİK ORANI*: YÜZDE 6,9
EKONOMİNİN SEKTÖREL DAĞILIMI:
YÜZDE 55 HİZMETLER
YÜZDE 20 SANAYİ
YÜZDE 25 TARIM
TÜRKİYE İLE TOPLAM TİCARETİ:
586,3 MİLYON DOLAR
İHRACAT:
30,7 MİLYAR DOLAR
İHRACATINDA BAŞLICA ÜLKELER:
ABD, ÇİN, BİRLEŞİK KRALLIK
BAŞLICA İHRACAT KALEMLERİ:
TEKSTİLLER, TAHILLAR, PAMUK
İTHALAT:
65 MİLYAR DOLAR
İTHALATINDA BAŞLICA ÜLKELER:
ÇİN, BAE, ENDONEZYA
BAŞLICA İTHALAT KALEMLERİ:
MİNERAL YAKITLAR VE YAĞLAR, ELEKTRİKLİ MAKİNE VE EKİPMANLAR, HAYVANSAL VE BİTKİSEL YAĞLAR, MAKİNE VE AKSAMLARI, DEMİR ÇELİK MAMULLERİ
*IMF, 2026 tahmini
Kaynak: CIA The World Factbook, BM İstatistik Bölümü verileri ile T.C. Ticaret Bakanlığı Pakistan Ülke Sayfası
EKONOMİNİN BEŞTE BİRİ TARIMSAL ÜRETİME BAĞLI
Pakistan'ın ekonomik gelişiminde tarım sektörünün payı çok büyüktür. Ülkede GSYİH'nin yaklaşık yüzde 21'ini tarım sektörü oluşturur. Başlıca tarım ürünleri; pamuk, buğday, pirinç, şeker kamışı ve mısırdır. Bağlantılı şekilde, Pakistan'ın endüstriyel büyümesindeki en önemli sanayi kolu ise tekstildir. Pek çok tüketim malı açısından kendi kendine yeterli olan Pakistan'da pamuk ve yün dokumacılığı, hazır giyim sanayisi, deri ve deri mamulleri, çimento, sağlık ürünleri ve şeker, meşrubat gibi işlem görmüş gıda maddeleri Pakistan'ın temel endüstri malları arasında yer alır. Ayrıca kimyasal madde üretimi de ülkede önemli bir gelişme göstermiştir.
İHRACATINI ÇEŞİTLENDİRMEYE ÇALIŞIYOR
Pakistan ekonomisinin büyüme performansına dönemler itibarıyla bakıldığında, 1980'ler boyunca yıllık ortalama yüzde 6 olan oranın 1990'ların ilk yarısında yüzde 5'e, ikinci yarısında ise yüzde 4'e gerilediği görülür. Ekonominin ve ihracatın sadece pamuk-tekstil ve buğday üçlüsü olarak son derece dar bir tabana sıkışmış olması, ülke ekonomisini doğal olarak dış şoklara ve dalgalanmaların etkilerine açık ve "kırılgan" bir hale getirmiştir. Kamu açıkları ve dış açıklar gibi makroekonomik dengesizlikler de istikrarlı ve yüksek büyüme oranlarının önündeki en ciddi engeller olarak durmaktadır.
İmalat sanayi ise, 11 Eylül 2001 saldırısından sonra geniş çaplı bir bunalıma girmekle birlikte, hemen ertesinde lağvedilen ABD yaptırımları ve sektöre açılan yeni krediler sayesinde toparlanma yoluna girmiştir. Bu alandaki en büyük sorun, Hindistan ile girilen siyasi ve askeri gerginliktir. Gerginlik, bu bölgede (Afganistan ve terör eylemleri sorunlarının ön plana çıkması nedeniyle) ikinci plana düşmüş gibi görünmesine karşın, sürekli bir "potansiyel rahatsızlık kaynağı" olarak ortada durmakta ve ekonomik performansın üzerinde olumsuz etki yaratmaktadır.
Ülkenin dış ticaret hacmi son yıllarda 100 milyar dolar seviyelerinde seyretmekte, bunun 30 milyar dolarını ihracat, 70 milyar dolarını ise ithalat oluşturmaktadır. 2025 yılında dış ticaret 30,7 milyar dolarlık ihracat ve 65 milyar dolarlık ithalatla 96 milyar dolar olarak gerçekleşmiştir. Başlıca ihracat kalemleri tekstil ürünleri, deri, pamuk, pirinç, buğday, tıbbi cihazlar, spor malzemeleri, kimyasallar, dondurulmuş balık ve çimento; başlıca ithalat ürünleri ise mineral yakıtlar, palm yağı, makineler, elektronik cihazlar, otomobil ve diğer taşıtlar, hurda demir-çelik, hurda gemi ve taş kömürüdür. Çin ihracatta yüzde 30'a yaklaşan, ithalatta yüzde 7 seviyelerinde seyreden payı ile Pakistan'ın en önemli ticaret ortağı konumundadır. Onu, ihracatta yüzde 20'ye yaklaşan payı ile ABD izlerken, dış ticaretteki diğer ana aktörler Birleşik Krallık, BAE, Endonezya, Almanya, Suudi Arabistan, Afganistan ve İspanya'dır.
İKİ ÜLKE TİCARETİ ÇOK YETERSİZ
Türkiye ile Pakistan arasındaki ilişkiler, iki ülke ve toplumları arasındaki dini, siyasi ve kültürel değerlerdeki yakınlığın da etkisiyle son derece olumlu ve güçlü bir düzeyde devam etmektedir. Hint Altkıtası'nın Türkiye'nin milli mücadele sürecine verdiği destek Türk halkı tarafından her zaman minnetle hatırlanmış ve Türk halkı da Pakistan halkının yaşadığı sıkıntılı süreçlerde her zaman büyük bir özveri ile onların yanında olmuştur.
Bununla birlikte, iki ülke arasında ticaret hacmi yakın iş birliğine göre yetersiz sayılabilir. 2025 yılında iki ülke arasındaki ticaret 600 milyon dolara yaklaşırken, mevcut dış ticaret hacminin iki ülkenin potansiyelinin çok altında olduğu düşünülmektedir.
Türkiye'nin Pakistan'a en çok ihraç ettiği ürünler deniz taşıtları, pamuk ve pamuk ürünleri, tekstil makineleri, elektrikli makine ve cihazlar, tahıl ürünleri, tıbbi cihazlar, plastikler ve mamulleri ile eczacılık ürünleri olarak sıralanırken, Türkiye'nin Pakistan'dan ithalatında ise demir veya alaşımsız çelikten yarı mamuller, tekstil ürünleri, silah barutu, hava taşıtları, kauçuktan eşya, kimyevi maddeler ve ölçüm cihazları öne çıkmaktadır.
MAKİNE PAZARINDAKİ PAYIMIZ ARTABİLİR
Pakistan'ın makine özelinde ticaret rakamlarını incelediğimizde, BM İstatistik Bölümü verilerine göre ülkenin makine ihracatının, geçtiğimiz yıl yüzde 19,8 artışla 300 milyon dolar olarak kayda geçtiğini görüyoruz. Pakistan'ın en çok makine ihraç ettiği ülkeler sıralamasında ilk sırada 67 milyon dolarla Singapur yer alırken, ikinci sıradaki BAE 2025'te Pakistan'dan 30,5 milyon dolarlık makine alımı yaptı. Üçüncü sıradaki Afganistan'a da 25,9 milyon dolarlık makine ihraç edildi. 2025'te Türkiye ise Pakistan'dan gerçekleştirdiği makine ithalatında yüzde 67,6'lık düşüşle 23'üncü sırada yer aldı ve 2,6 milyon dolar değerinde makine alımı yaptı. Bu dönemde Pakistan'ın Türkiye'ye gerçekleştirdiği 179,1 milyon dolarlık toplam ihracat içindeki makinenin payı da yüzde 1,46 olarak kayda geçti. Aynı dönemde Pakistan'ın toplam ihracatının 30,7 milyar dolar olduğunu ve makine ihracatının toplam ihracattan yüzde 0,97 pay aldığını da söyleyelim.
Diğer yandan, makine ithalatının, 65 milyar dolarlık toplam ithalattan yüzde 7,3 pay aldığı Pakistan'da, 2025'te yüzde 45,8'lik artışla 4,8 milyar dolar tutarında makine ithal edildi. BM İstatistik Bölümü verilerine göre Pakistan'ın en fazla makine ithal ettiği ilk 10 ülke listesinin ilk sırasında 2,9 milyar dolarla Çin yer alırken, listenin ikinci sırasında bulunan ABD'den 270,1 milyon dolar değerinde makine ithal edildi, üçüncü sıradaki Almanya'dan da 252,4 milyon dolarlık makine alımı yapıldı.
Bu dönemde Pakistan, toplam makine ithalatında 7'nci sırada yer alan Türkiye'den de yüzde 38,1'lik artışla 73,9 milyon dolarlık makine ithalatı gerçekleştirdi. Bu veriyle, Pakistan'ın toplam 4,8 milyar dolarlık makine ithalatından 2025'te Türkiye'nin aldığı payın ancak yüzde 1,5 seviyesinde kaldığını; Pakistan'ın Türkiye'den yaptığı toplam ithalat içinde makinenin payının ise yüzde 18,14 olduğunu hatırlatalım.
PAKİSTAN İLE TİCARETTE DİKKAT EDİLMESİ GEREKENLER?
- Pakistan'ın resmi dili İngilizce, milli dili ise Urducadır. Urduca, Arap alfabesinden geliştirilmiş olup 40 harfli alfabe ile yazılır. Urdu dilinde; Arapça, Farsça, Sanskritçe ve Türkçe izlerine rastlamak mümkündür. İş toplantılarında ise genellikle İngilizce kullanılır.
- Pakistan'da erkekler kendi arasında, kadınlar da kendi aralarında selamlaşır. Erkekler el sıktıktan sonra sağ ellerini kalplerine götürürler. Erkekler arasında el sıkışma sonrasında kucaklaşma çok yaygındır. Bir Pakistanlı kadın elini uzatmadan siz asla uzatmayın.
- Pakistanlılar konuşurken yakın durmayı severler, kendinizi geri çekmeyin. Her zaman gülerek değil gülümseyerek konuşun ve konuşurken sürekli göz teması kurmaktan kaçının.
- Pakistan'da unvanlar çok önemlidir. Muhatabınıza resmi bir şekilde ve tam unvanıyla hitap etmeniz gerekir. Kartvizitinizde varsa akademik ve profesyonel unvanlarınızın da belirtilmesi yararlı olur. Pakistanlılar bu karta göre size nasıl davranacaklarını kestirmeye çalışacaklardır.
- Kartvizitlerin iki elle ya da sağ elle verilmesi ve alınması gerekir. Kartı cebinize ya da çantanıza koymadan önce dikkatle incelemelisiniz.
- Pakistan'da isimler; toplumsal sınıfları, sosyal statüleri, mensup olunan kabileyi ve meslekleri gösteren hususları içerir. Pakistanlıların isimleri; anlamca birbirini tamamlayan iki isimden oluşur. Bu isimlerden birinin kullanılması asıl anlamı vermeyeceğinden, iki ismin birlikte kullanılması doğru olacaktır. Pakistan'da yakın dostlar arasında bile ilk isim kullanılması yaygın değildir. Ancak en doğrusu, muhatabınıza kendisine nasıl hitap etmeniz gerektiğini sormanızdır.
- Pakistanlılar geleneksel kıyafetleri olan "salwar" (pantolon) ve "kameez" (gömlek) giyerler. Genel olarak Pakistan'da "smart casual-günlük" tarz kıyafetler yaygındır. İş görüşmelerine ise klasik takım elbise giyerek ve kravat takarak gitmeniz kesinlikle tavsiye edilir. Kıyafetinizin sade, temiz ve gösterişsiz olmasına dikkat edin. Kadınların kısa kollu, dekolte ve çok dar kıyafet giymemeleri gerekir, bazen başörtüsü takmaları da gerekebilir. O nedenle kadınların yanlarında başörtüsü bulundurmaları yararlı olur.
- Pakistan'da çok katı bir hiyerarşik yapı vardır. Yaşa ve statüye büyük saygı gösterilir. Yaşlılar bilge olarak kabul edilir.
- Pakistanlılar tanıdıkları ve güvendikleri insanlarla iş yapmak isterler. Bu dostluk ve güven ilişkisinin kurulması biraz zaman alabilir. Bir şirkete tanıdığınız başka bir Pakistanlı ile gitmeniz ve onun sizi tanıştırması daha doğru olur. Sizi yakından tanımak için aileniz, aile kökenleriniz ve şahsi gelirinizle ilgili sorular sorabilirler.
- Pakistanlılar tartışma yaratmamaya özen gösterirler ve bu nedenle size doğru cevap vermeyebilirler.
- Pakistanlılar size açık ve net olmazlar ve düşündüklerini söylemezler. Ancak çok yakın dostluk ilişki kurulduktan sonra size gerçek düşüncelerini söylerler. Ne düşündüklerini öğrenmek için aynı konuyu birkaç farklı şekilde sorup cevap almaya çalışın.
- Pakistanlılar telefon, faks ya da e-postayla haberleşmek yerine her zaman yüz yüze görüşmeyi tercih ederler.
- Pakistanlılar hiçbir zaman dakik değildir: Sizin zamanında gelmeniz beklenir ama kendileri çok geç gelebilir. Toplantı salonuna girerken bile toplantının ertelendiğini ya da iptal edildiğini öğrenebilirsiniz.
- Görüşme esnasında sözünüz sık sık kesilebilir veya siz konuşurken salona farklı biri girip farklı bir konuda konuşmaya başlayabilirler. Zaman zaman tansiyon yükselebilir ve kendi aralarında Urduca görüşmeye başlarlar. Bu durumlarda sizin sakin bir şekilde beklemeniz önerilir.
- Konulara girmeden önce uzun uzun sohbet edilir. Görüşmeler çok yavaş yürür, hızlanması için baskı yapmanız işin bozulmasından başka bir işe yaramaz. Görüşmelerin tamamlanması için birkaç kez seyahat etmeniz gerekir. Görüşmelerin ortasında ekibinizi değiştirirseniz, her şey yeniden başlar.
- Pakistanlılar çok sıkı müzakerecidirler. Fiyat, her zaman en önemli görüşme konusudur.
- Pakistan'da üst düzey şirket yöneticileri, çalışanların babası gibi görülür.
- Pakistan'da hiçbir şekilde sol elinizi kullanmayın. Sol el kirli kabul edilir.
- Pakistan'da alkollü içki genel olarak yasaktır. Ancak bazı uluslararası zincir otellerde içki servisi yapılabilir.
- Çay veya kahve ikram edildiğinde asla reddetmeyin. Bardağınız siz içtikçe doldurulacaktır. Daha fazla içmek istemiyorsanız bardağınızı dolu tutmaya çalışın.
- Pakistan'da bir erkek kadına çiçek veremez; eğer bir davet alır ve ev sahibesine çiçek götürürseniz, bu çiçeklerin "eşiniz, anneniz ya da kız kardeşiniz tarafından gönderildiğini" özellikle belirtmelisiniz.
- Bir Pakistanlı restoranda hesabı ya da yaptığınız bir alışverişi ödemek isterse kabul etmeyin.
Kaynak: 1- Özkan Aydın, "Uluslararası İş Kültürü", s. 248-253
2- Ticaret Bakanlığı, Pakistan İş Kültürü Sayfası
