YÜKSEK TEKNOLOJİLİ ÜRETİMDE SAHİP OLDUĞU YETKİNLİK, AR-GE VE İNOVASYON İŞTAHI YÜKSEK NİTELİKLİ İŞ GÜCÜ, UYGUN YATIRIM VE İŞ ORTAMIYLA SADECE AVRUPA'DA DEĞİL DÜNYADA REKABETÇİLİĞİNİ GİDEREK YÜKSELTEN ÇEKYA, TÜRK MAKİNE SANAYİSİNİN DE EN BÜYÜK RAKİPLERİNDEN BİRİ OLARAK ÖNE ÇIKIYOR. KITA AVRUPASI'NDAKİ MERKEZİ KONUMUNU ALMAN EKONOMİSİYLE OLAN YAKIN BAĞLARIYLA GÜÇLENDİREN ÜLKENİN TÜRKİYE'YLE DE ÖNEMLİ BİR HACME ULAŞAN TİCARİ İLİŞKİLERİ BULUNUYOR.
Dünyanın 45'inci büyük ekonomisi olan Çekya, Orta ve Doğu Avrupa ülkelerinin yanı sıra Batı Avrupa'ya da kolay erişim imkânı sağlayan, tam anlamıyla Kıta Avrupası'nın merkezindeki coğrafi konumuyla küresel ticaretin önemli aktörlerinden biridir. Yüksek gelirli bir refah düzeyine, yenilikçiliğe dayalı hizmetler ve sanayi sektörlerine ve ihracata yönelik gelişmiş bir sosyal pazar ekonomisine sahip olan ülke Avrupa Birliği üyesi olmasına rağmen Euro Bölgesi'ne dâhil değildir ve yerel para birimi Çek korunasını kullanmaya devam etmektedir. Ülkede resmi dil Çekçe olmasına rağmen Slovakça ve Almanca da azınlık nüfus tarafından konuşulurken, İngilizce iş hayatında yaygın olarak kullanılır. Ancak özellikle Prag dışında faal firmalarla temaslarda ve kamu iletişiminde Çekçe kullanıldığı görülmektedir. 11 milyona yaklaşan nüfusu ile Çekya, dünyanın 92'nci kalabalık ülkesidir. İş gücüne katılım oranı yüzde 59'dur. Halen yüzde 3 olarak devam eden işsizlik oranı ile Avrupa Birliği içinde en düşük işsizlik oranına sahip olan ülkede iş gücünün yüzde 40'ı sanayi sektörlerince istihdam edilmektedir. Uluslararası Para Fonu (IMF) verilerine göre ekonomisini 2025'te yüzde 2,5 büyüten Çekya'nın, 2026 yılında da yüzde 2,2'lik artışla GSYİH büyüklüğünü 426 milyar doların üzerine taşıması beklenmektedir.
BM İstatistik Bölümü verilerine göre 2024'te 259 milyar doları ihracat ve 229 milyar doları ithalat olmak üzere 488 milyar dolarlık dış ticaret hacmine ulaşan ülkenin en yakın ticaret partnerleri ise Almanya ve Polonya başta olmak üzere AB ülkeleridir. Türkiye de 2024 yılında Çekya ile 3 milyar doları ihracat, 4,1 milyar doları ithalat olmak üzere 7,1 milyar dolarlık ticaret hacmi kurmuş önemli bir ticari ortaktır.
AVRUPA TARİHİNDE ÖNEMLİ BİR YERİ VAR
Günümüzdeki Çeklerin ataları 5'inci yüzyılda Karadeniz ve Karpat dağlarından Orta Avrupa'ya göç etmiş Slavlardır. 8'inci yüzyılda bölgede Büyük Moravya Prensliği kurulmuş, 874 yılında da Çek kökenli I. Bořivoj, Hristiyanlığı kabul ederek Büyük Moravya Prensliği'nden bağımsızlığını ilân etmişti. I. Bořivoj'un kurduğu Přemyslovcü Hanedanı, Bohemya'yı Orta Çağ'ın sonuna kadar yönetti. Orta Avrupa'nın en güçlü devletlerinden biri olan Bohemya, Kutsal Roma Cermen İmparatorluğu'nun bir parçasıydı. Ancak mezhep kavgalarından dolayı çıkan 15'inci yüzyıldaki Hussit Savaşları ve 17'nci yüzyıldaki Otuz Yıl Savaşları Bohemya halkına büyük zararlar verdi. 16'ncı yüzyıldan itibaren bölge Habsburgların yönetimi altına girerken, Kutsal Roma Cermen İmparatorluğu zayıfladıkça Bohemya önce Avusturya İmparatorluğu sonra da Avusturya-Macaristan İmparatorluğu'nun bir parçası haline geldi.
Avusturya-Macaristan İmparatorluğu Birinci Dünya Savaşı sonunda yıkılınca 1918'de Slovakya, Bohemya, Moravya, Silezya ve Karpat Rutenya birleşerek Çekoslovakya'yı oluşturdu. İkinci Dünya Savaşı'nın başlamasından sonra Slovakya Nazi Almanyası ile anlaşarak Çekoslovakya'dan ayrıldı. 9 Mayıs 1945 tarihinde Alman işgalinden sonra Çekoslovakya tekrar birleşti ancak yönetim 1948'de komünistlerin eline geçti. Bu tarihten sonra 41 yıl boyunca Çekoslovakya Doğu Bloku'nda yer aldı. 5 Ocak 1968 tarihinde iktidara gelen Alexander Dubček siyasi bir liberalleşme dönemi başlattı ancak Prag Baharı adı verilen bu dönem aynı yıl 20 Ağustos'ta Sovyet Sosyalist Cumhuriyetler Birliği ve Varşova Paktı müttefiklerinin (Romanya hariç) ülkeyi işgal etmesiyle sonuçlandı. Kasım 1989'da Çekoslovakya, Kadife Devrim adı verilen karşı devrimle Batı dünyasına dönüş yaparken, 1 Ocak 1993'te ülke barışçı bir biçimde Çek Cumhuriyeti ve Slovakya olmak üzere iki ülkeye ayrıldı. Ülkenin resmi adı Çek Cumhuriyeti olarak korunuyor olsa da 3 Temmuz 2016'da alınan bir kararla ülkenin kısa adı resmen "Çekya" olarak değiştirildi.
REKABETÇİLİĞİNİ GİDEREK YÜKSELTİYOR
1989'daki Kadife Devrim'in ardından Doğu Bloku'ndan koparak Batı ile entegre olmaya başlayan Çek Cumhuriyeti ya da kısa adıyla Çekya, hızla uyguladığı ekonomik ve sosyal reformlarla Merkez Avrupa'nın en refah dolu ülkelerinden biri haline geldi. Çeşitlendirilmiş bir ekonomi görünümü sergileyerek 2016'da Ekonomik Bileşim Endeksi'nde 10'uncu sıraya kadar yükselen ülkede ekonominin yüzde 60'lık dilimini hizmetler, yüzde 37'lik dilimini sanayi ve yüzde 3'lük dilimini de tarım sektörleri üstleniyor. Özellikle yüksek teknoloji mühendisliği, elektronik, otomotiv ve makine, çelik, ulaşım ekipmanları, kimyasal ürünler ve ilaç sanayilerinde uzmanlaşan Çekya, bu sektörlerde geliştirdiği ürünlerle önemli bir ihracat gelirine sahip olmaya; entelektüel sermayesinin zenginliği, bilgi temelli ve inovasyon kapasitesi yüksek nitelikli iş gücü ile Ar-Ge, bilişim teknolojileri ve yazılım, nanoteknoloji ve biyoteknoloji gibi yaşam bilimlerindeki atılımlarla rekabetçiliğini korumaya devam ediyor. Diğer yandan, birçok ülkenin ihracat için potansiyel bir pazar olarak değerlendirdiği Çekya, coğrafi avantajını da çok iyi değerlendirerek, Doğu-Batı hattındaki ticaretin ana geçiş rotası olarak kendisini lojistik üs olarak konumlandırmayı da başarmış durumdadır.
ALMANYA İLE EKONOMİK İLİŞKİLERİ ÇOK YAKIN
Çekya, 2004'te AB'ye üye olan 10 ülke içinde en fazla yabancı sermaye alan ve sahip olduğu potansiyel itibarıyla gelişme şansı en yüksek olan ülkelerin başında geliyor. Makroekonomik istikrarın yanı sıra ülkenin dış ticaret yapısındaki köklü değişiklik ve AB coğrafyasındaki konumu, vasıflı iş gücü ve uygun yatırım ortamı nedeniyle artmakta olan doğrudan yabancı sermaye girişi, ülkede büyüme için gerekli şartları da sağlamış durumda.
Çek ekonomisinin performansı ise dış talebe dayanıyor. 2019 ve 2020'de yaşanan küresel sorunlarla ekonomisinde güç kaybeden Çek ekonomisi, 2021'den itibaren yavaş olsa da istikrarlı bir toparlanma sergilemiş ve 2025'te ekonomisini yüzde 2,5 büyütmeyi başarmıştır. Diğer yandan Çek ekonomisi, ağırlıklı olarak ihracata yönelik sanayileşme politikaları çerçevesinde şekillenmiş bir ekonomi özelliği taşırken, ekonominin tüm dinamikleri dış etkenlere duyarlı, özellikle AB'deki (ağırlıklı olarak Almanya) gelişmelere bağımlı bir konumda bulunuyor. Bu kapsamda, Çekya'nın dış ticarette ağırlıklı olarak uluslararası üretim zincirinin bir parçası olması ve ihracatın önemli kısmını sermaye mallarının oluşturması ülkeyi küresel kriz sonucunda yaşanan ticaret şokları ve dış talepteki daralmalara çok duyarlı hale getiriyor. Ekonominin ağırlıklı olarak ihracata dayalı olması ve ticaretin ağırlıklı olarak başta Almanya olmak üzere AB ülkeleriyle yapılıyor olması ve küresel krizlerden en çok etkilenen otomotiv sektörünün ihracat içinde önemli yer tutması da göz önünde bulundurulduğunda, kriz beklentilerinin Çek ekonomisinde her zaman baskın rol oynayabileceği değerlendirilebilir.
TÜRKİYE İLE TİCARETİ HER YIL GÜÇLENİYOR
Türkiye ile Çekya ilişkiler, Çekoslovakya döneminden bu yana genel itibarıyla olumlu düzeyde seyretmektedir. İki ülke arasındaki ticari ilişkiler de oldukça güçlüdür. 1997 yılında imzalanan ve 2004 yılına kadar yürürlükte kalan Serbest Ticaret Anlaşması, Çekya'nın AB üyeliğinden sonra yerini Gümrük Birliği'ne bırakmıştır. O tarihten bu yana artarak devam eden karşılıklı ticaret hacmi, son yıllarda 7 milyar dolar bandında seyretmektedir. 2024 yılında ikili ticaret hacmi, 3 milyar doları Çekya'nın Türkiye'den ithalatı, 4,1 milyar doları da Çekya'nın Türkiye'ye ihracatı olmak üzere toplamda 7,1 milyar dolara ulaşmıştır.
Türkiye'den Çekya'ya ihraç edilen başlıca ürünler; kara yolu taşıtları için aksam ve parçalar, oturmaya mahsus mobilyalar ve bunların aksam ve parçaları, izole edilmiş teller, kablolar ve diğer elektrik iletkenler, tek tek kaplanmış liflerden oluşan fiber optik kablolar, otomobiller, alüminyumdan çubuklar ve profillerken, Çekya'dan Türkiye'ye ithal edilen başlıca ürünlerse; otomobiller, kara yolu taşıtları için aksam ve parçalar, otomatik bilgi işlem makineleri, manyetik veya optik okuyucular, verileri koda dönüştüren ve işleyen makineler, monitörler ve projektörler, televizyon alıcı cihazları, sıvılar için pompalar ve sıvı elevatörleri olarak öne çıkıyor.
MAKİNE ÖZELİNDE POTANSİYELİMİZDE UZAĞIZ
Çekya'nın makine özelinde ticaret rakamlarını incelediğimizde, BM İstatistik Bölümü verilerine göre, ülkenin makine ihracatının 2024'te yüzde 3 artarak 48,2 milyar dolar olarak kayda geçtiğini görüyoruz. Çekya'nın en çok makine ihraç ettiği ülkeler sıralamasında ilk sırada 15,5 milyar dolarla Almanya yer alırken, ikinci sıradaki Fransa 2024'te Çekya'dan 2,4 milyar dolarlık makine alımı yaptı. Üçüncü sıradaki ABD'ye de 2,4 milyar dolarlık makine ihraç edildi. 2024'te Türkiye ise Çekya'dan gerçekleştirdiği makine ithalatında yüzde 6'lık artışla 15'inci sırada yer aldı ve 794 milyon dolar değerinde makine alımı yaptı. Bu dönemde Çekya'nın Türkiye'ye gerçekleştirdiği 4,1 milyar dolarlık toplam ihracat içindeki makinenin payı da yüzde 20 olarak kayda geçti. Aynı dönemde Çekya'nın toplam ihracatının 259 milyar dolar olduğunu ve makine ihracatının toplam ihracattan yüzde 18,6 pay aldığını da söyleyelim.
Diğer yandan, makine ithalatının, 229,4 milyar dolarlık toplam ithalattan yüzde 17,1 pay aldığı Çekya'da, 2024'te yüzde 2'lik artışla 39,2 milyar dolar tutarında makine ithal edildi. BM İstatistik Bölümü verilerine göre Çekya'nın en fazla makine ithal ettiği ilk 10 ülke listesinin ilk sırasında 9,9 milyar dolarla Çin yer alırken, listenin ikinci sırasında bulunan Almanya'dan 8,2 milyar dolar değerinde makine ithal edildi, üçüncü sıradaki Polonya'dan da 2,2 milyar dolarlık makine alımı yapıldı. Bu dönemde Çekya'nın Türkiye'den gerçekleştirdiği makine ithalatı ise yüzde 4'lük düşüşle 334 milyon dolar oldu. Türkiye bu dönemde, Çekya'nın makine ithalatında 21'inci sırada konumlandı.
Bu veriyle, Çekya'nın toplam 39,2 milyar dolarlık makine ithalatından 2024'te Türkiye'nin aldığı payın yüzde 0,8 seviyesinde gerçekleştiğini; Çekya'nın Türkiye'den yaptığı 3 milyar dolarlık toplam ithalat içindeki makinenin payının ise yüzde 11,2 olarak kayda geçtiğini hatırlatalım.
ÇEKYA İLE TİCARETTE DİKKAT EDİLMESİ GEREKENLER
- Çek iş insanları toplantılarda resmi kıyafet giyerler. Genellikle takım elbise tercih edilir.
- Resmi görüşmelerde veya tanışma sırasında bazen kısaca sağ el sıkılır. Genellikle ilk önce yaşlı gence, kadın erkeğe el uzatır ve el sıkışırken göz teması çok önemlidir. Çekler herhangi bir ortama girdiklerinde muhakkak selamlaşırlar, ortamdan ayrılırken ise muhakkak vedalaşırlar.
- Çekler resmi görüşmelerde hep pane/paní (bay/bayan) olarak söze başlar, kişiye soyadıyla hitap ederler. Bazen unvanlarıyla da hitap edebilirler.
- Çekler için dakiklik çok önemlidir, görüşmelere gecikmek saygısızlık olarak nitelendirilir. Herhangi bir gecikme durumunda önceden haber vermek büyük önem taşır.
- Çekler çok planlı ve programlı olduğu için randevuları haftalar öncesinden ayarlamak gerekir. Randevu için aralık ayının ikinci yarısı ile ocak ayının ilk yarısı pek uygun değildir.
- Genel olarak toplantılarını öğleden önce yaparlar ve özellikle cuma günleri öğleden sonra toplantıya girmek istemezler. Zira Çek Cumhuriyeti, iş-yaşam dengesine çok dikkat edilen ve iş hayatının kişileri özel yaşam ve hobilerinden alıkoymamasına özen gösterilen bir ülkedir.
- İş toplantılarında genellikle hediyeleşme olmaz, ancak tanışma veya nezaket ziyaretlerinde hediye verilebilir. Çekler için masa aksesuarı veya ülkenizden getireceğiniz otantik hediyeler ilgi çekmektedir.
- İş görüşmeleri için öğle, bazen de akşam yemekleri tercih edilebilir. Davet eden taraf hesabı öder.
- Herkese yemek servis edilene ve davet eden yemeğe başlayana kadar tabağa dokunulmaz. Yemeğinizi bitirdikten sonra çatalı ve bıçağı tabağın içine çapraz olarak bırakmalısınız.
- "Dobrou chut" yani "Afiyet olsun" denmeden yemeğe başlanmaz.
- Toplum içinde yüksek sesle konuşmamaya dikkat edilmesinde fayda vardır.
- Toplu taşıma kullanacaksanız; yaşlılara, çocuklara, engelli ve hamilelere yer verilmesi beklenir. Bunun yanı sıra, toplu taşıma aracından inenlere öncelik verilmektedir.
Kaynak: Ticaret Bakanlığı, Çek Cumhuriyeti İş Kültürü Sayfası
